ESKİ TÜRK TOPLUMU ÜZERİNE İNCELEMELER

Ümit Hassan

Şamanlık inanç sistemi, kökeni ve temel özellikleriyle, tek tek kandaş topluluklar bakımından ve hayat tarzı olarak kandaş toplum bakımından arkaik bir asla dayanır; dünya gelişimi bakımından tarihöncesi’ne aittir; yeryüzünde hiçbir uygarlığın (medeniyet) mevcut olmadığı dönemin ürünüdür ve societas’la bütünleşir. Hattâ, şamanlığın oluşum serüveni, takvimsel zaman bakımından, uygarlığın doğuşundan (Mezopotamya-Sümer) en az 20.000 ilâ 25.000 yıl öncesinde başlar.

Orta Asya şamanlığı, bütün ilkel toplulukların inançlarıyla aynı temellere dayanan; uyguladığı “teknik”ler itibariyle Kuzey Amerika, Güney Amerika, Avustralya ve dünyanın bütün yörelerine yayılmış ilkel-kandaş topluluklardaki pratiklerle örtüşen; özel olarak coğrafya üretici gücü doğrultusunda oluşmuş bulunan; avcılığın geçim tarzıyla köklenmiş; gelişimi itibariyle avcılığın manevî mirasını devralmış olan Asya göçebeliğinin ayrılmaz bir tamamlayıcısı olmuş; kandaşlığın toplu eylemini simgeleştirerek bir Tarih gücü hâline getirmiş temel inanç sistemidir.

Eski Türk Toplumu Üzerine İncelemeler, Türkçede bu alanda üretilmiş az sayıdaki telif çalışmalardan biridir. Yapıt boyunca, Orta Asya ve eski Türk toplumunun gelişim-değişim dinamikleri çok canlı biçimde ele alınırken, antropoloji ve siyaset biliminin zengin örneklerine de tanıklık edilmektedir.

Anahan (anaerkil) örgütlenmenin esasları, şamanlığın toplum yapısındaki yeri ve bugüne uzanan etkileri, Türklerde inanç, eylem ve davranış biçimlerinin kökenleri, Türk toplumu hakkında kanıksanmış kimi tezlerin çürütülmesi ve bazı yeni tezlerin değerlendirilmesi “han/hakan” terim-kavram’ının gerisinde yatan toplumsal gerçekliğin zaman içindeki değişimi, kitapta işlenen bazı konular arasındadır.

Sedat Simavi Sosyal Bilimler Ödülü’nü almış bulunan eser, özellikle, “devlet” konusu ile ilgili olarak, çeşitli tarih-dışı eğilimleri sergilemesi ve eleştirmesiyle de dikkat çekicidir.

ESKİ TÜRK TOPLUMU ÜZERİNE İNCELEMELER
Ümit Hassan
Fiyatı: 22.00 TL
Tarih, 338 sayfa
ISBN:978-975-8717-50-7
BARKOD:9789758717378
Ebat: 15,5 X 23,5
2. Hamur Karton Kapak
4. Baskı
Temmuz 2009

SUNUŞ

Birinci Bölüm
ESKİ TÜRKLERDE KABİLE ÖRGÜTLENMESİ :
ABDÜLKADİR İNAN VE SADRİ MAKSUDİ ARSAL ÜZERİNE

I. Kapsam 
II. Anahanlık Kökeninin ve Kabile Örgütlenmesinin İncelenmesinde Metod Sorunları
III. Gens Örgütü ve Türkler
IV. Türk Etnolojisini İlgilendiren Terimler Üzerine

İkinci Bölüm
ÖRGÜT - İNANÇ İLİŞKİSİ AÇISINDAN ESKİ TÜRKLERDE ŞAMANLIK

I. SOMUT TARİHTE ŞAMANLIK

A. GİRİŞ

1. Köken ve Değişim
2. Göçebe Hayat Tarzı ve Şamanlık

B. TARİH ÖNCESİNDEN YAZILI TARİHE ŞAMANLIK

1. Özet Gelişim
2. Tarihöncesi Temeli ve Uygarlık

II. TÜRKLERDE VE ASYA KANDAŞLIĞINDA ŞAMANÎ İNANÇ SİSTEMİ

A. GENEL NİTELİKLER

1. Hayat Tarzının Kavimler - Arası Genelliği
2. Şaman Tip(ler)i
3. Anahanlık Kökeni

B. İNANÇLAR VE DEĞİŞİM

1. Efsaneler
2. Yer ve Gök Kavrayışı

C. KÜLTLER: ÖRGÜT KUTSALLIĞININ TEMELLERİ

1. Genel
2. Orman Kültü: İnanç Temeli ve Boyutları
3. Dağ Kültü: İnanç Temeli, Uzantıları ve Yönetime Açılış

D. ŞAMANİ KALINTILAR

1. Geleneklerin Görenekleşmesi
2. Çağdaş Kalıntıların Tarihsel Anlamı
3. Örgüt Temeline Dayalı Bir Kalıntı: Rakı İçme Örneği

Üçüncü Bölüm
KABİLEDEN DEVLETE GEÇİŞTE TÖRE VE DEĞİŞİMİ

I. TÖR KAVRAMI TÖRENİN KÖKENLERİ

A. TÖZ GENEL NİTELİĞİ

1. İnanç-Örgüt İlişkisinin Kavram-Terimlerde Odaklaşması
2. Eski İnanç Sisteminin Değişik Biçimlerde Yeniden Canlanışı
3. Değişimin Boyutları

B. TÖZ VE TÖRE

1. Totem-Kökenlilik
2. Babahanlığın Önşartları
3. Tör(e): “Ceddi Âlâ” İle Soy Kültünün Örgütsel Sonuçları
4. Göçebe Fetihçiliğinin Simgel Değerleri

II. ALAMETLER VE URAN: POTANSİYEL EYLEM VE EYLEM

A. ALAMETLER: YÖNETİM TEKNİKLERİNİN TEMELLERİ

1. Eski Geleneklerden Yararlanma: İnanç Sisteminin Yeni Formu
2. Ant ve Kargış: Kandaşlık Töreninde Örgütsellik
3. Alp: Örgüt Kişisi-Savaş-İşi Uzmanı
4. Beçkem ve Tuğ: Kandaşlığın Askeri Alametleri

B. URAN’IN KLASİK ÖRNEĞİ: ŞİÂR

1. Göçebelerde Eylem ve Parola: Şiâr
2. Klasik Şiâr: Arap Örneği

C. URAN: TÜRKLERDE ŞİAR

1. Töre ve Uran
2. Uran: Kabile Toplumunda Toplu Eylem Simgesi

Dördüncü Bölüm
KHAN BAŞTAN İTİBAREN DEVLET YÖNETİCİSİ Mİ, KANDAŞLIĞIN ŞAMAN-LİDERÎ Mİ, YOKSA KANDAŞLIK BAĞININ KENDİSİ Mİ?

I. DİLSEL ÖZELLİKLER VE KHAN’IN TEMELLERİ

A. DİLSEL ÖZELLİKLERİN TEORİK BOYUTLARI

1. Giriş
2. Lehçelerin Yayılma Tarzı ve Tasnifi
3. Metodolojik Konum

B. KHAN’IN TEMELLERİ

1. Anahanlık Kökeni
2. Örgütsellik
3. Değişkenlik

II. KHAN’IN MÂHİYETİ

A. TEMEL GÖRÜNÜM
1. Hayat Tarzı İlişkisi
2. Manevi Esas

B. BOYUTLAR

1. Kültler ve Örgüt
2. Kavramsal Düzey

C. SOMUT TARİHTE KONFEDERATİF PLATFORM

III. ARAŞTIRMA VE YORUMLARDA KHAN

A. “ÜNVAN” OLARAK SINIRLAMALAR

1. Konum
2. Sırf Unvana İndirgeme (Shiratori)
3. Zamanca Tesbit (Laszlo)

B. FİLOLOJİ VE TARİH ARAŞTIRMALARINDA KHAN TERİMİ

1. Konum
2. Çin Kaynaklarında Khan (Eberhard)

C. YÖNETİM VE KHAN

1. Konum
2. Bir Tarih Çerçevesi (Ögel)
3. “Shan-yü” ve Khan

D. “TARKHAN”DAN “HAKAN”A ÖRGÜTSEL GELİŞİM

1. Tarkhan ve Kabile
2. Kandaş Birliklerden Devlete Geçiş Tartışması (Togan)

SONSÖZ
DERGİ İSİMLERİ KISALTMALARI
KAYNAKÇA
DİZİN

Ümit Hassan
Ümit Hassan, 2009’da, ‘kamusal’ alanda kırk dört, öğreticilik mesleğinde kırk bir (buçuk) yılını tamamladı. Bunun her yılını, her yarıyılı ders vererek geçirdi. Kendi deyişiyle, “çok sayıda, değişik (ve dağınık) ders verme ‘iş’inde” hiç ara vermediği için olacak, “rekor sahibi”.

T.C. Ziraat Bankası’nda dört yıl ve Mülkiye’de yirmi bir yıl (bunlar bir hayli örtüşür); ODTÜ’de altı yıl; Güzelim Kıbrıs’ta, Yakın Doğu Üniversitesi’nde on yedi yıl yaşadı.

Öğrencileri, eşi, kızı, torunu, oğuldâmâdı, arkadaşları, nice sevdikleri var. Resim yapamadığı, ve bilhâssa, maça gidemediği için hayıflanıyor.