DÜN, BUGÜN, DAİMA...

İdeolojiler...Uzun bir hikâye... Şöhreti iki yüzyıllık zaman dilimine sığdırılamayacak kadar derin ve çarpıcı... Kavram, ilk kez, 1796’da, Destutt de Tracy tarafından ele alınır. De Tracy, duyumcu felsefesini belli bir program dahilinde geliştirmek için ideolojiyi “düşünce bilimi” anlamında kullanır. İlerleyen zamanlarda bu özel ve teknik formül aşılarak kavram birbiri ardına yorumlanır. 

Toplum ve siyaset teorilerinde doğru/yanlış cetvelini çizen düşünürler için hareket noktası, Avrupa’nın değişen yapısı, ticarî merkezleri, yeni oluşan sınıflardı. İngiltere, Sanayi Devrimi’nde yoksul kalabalıklarıyla “dünyanın atölyesi” olarak iş görmekteydi. Fransa, Napoléon Savaşları’nın siyasî belirsizlik atmosferinde çalkalanıyordu. Pazar ilişkilerini canlı tutansa, geniş ve yaygın sömürge ağlarıydı.

İlk büyük eleştiri Marks’tan gelir. Tarihin dramatik değişimleri, geçmişin “idea” öğretileriyle açıklanamaz; artık bütüncül, rasyonel, kapsamlı tezlere ihtiyaç vardır. Marks, gerçeklikleri, zihnimize bazen sert bazen yumuşak olarak kazıyordu. O’nu dinlersek, ideoloji, bir yönüyle gerçekliği çarpıtan aynaya benziyordu. Diğer taraftan içinde bulunduğumuz bütün gerçekliği ondan bağımsız ifade edemiyorduk. İdeolojilerin bir mitos olarak kabul görmesinde onun gerçeklerden aldığı bağımsız güç yatıyordu. İdeoloji, en basit, en yalın gerçekleri efsaneleştirebiliyordu. Marks, ideolojinin bir yanılsama olduğunu “yanlış bilinç” denklemine dayandırmıştır. Yanlış bilinç, gerçek varoluşumuzu örten tabakaydı.

XX. yüzyıla gelindiğinde insanlık, varlığını örten, kendini gizleyen birçok karanlık tabakayla yüzleşmek zorunda kaldı. İnsanın tarihi karanlık tortular biriktirme tarihiydi ve ırkçılık söylemleri de bu tortunun çamura batmış hâliydi. Aydınlanmanın iyimser tahminleri, zihinler dünyasında saf karşılığını bulamadı. Bütün idealleştirici söylemlere rağmen ideolojilerin her zaman kör bir noktası mevcuttu.

XX. yüzyılda artık herkesin bir ideolojisi ya da en kötü ihtimalle ideolojisizliği vardı. Belki de daha kötüsü “ideolojilerin sonu”nu ilân etmek olabilirdi. Alt kültürler, alternatif hareketler, karşıt sanat akımları, dışlanan gruplar, üçüncü dünyalılar, kendi küçük ideolojik cephelerine sığınmakta geç kalmadılar. “Kimlik ve ideoloji” sorunu apolitik kalabalıkların mutsuz yüzeyini yansıtıyordu. Davranış kültürleri, alışkanlıklar tüketim ideolojisiyle açıklanıyordu. Manipülasyon, kitle iletişim araçlarının en etkin silahı olarak her “mesaj”a söylediğinden çok daha fazlasını söyletiyordu.
İdeoloji tartışmaları, dünya genelinde yaşanan krizlerle sürekli alevlenmeye devam etti.

İDEOLOJİLERİMİZİN İDEOLOJİSİ VAR MI?

Doğu Batı’nın ideolojiler sayısı katılımın genişliği nedeniyle 4 cilt olarak yayına hazırlandı. Bu sayılarda ideolojilerin siyasî, sosyolojik ve felsefî bakış açıları verilmeye çalışıldı. İkinci ve üçüncü ciltlerde ideoloji ekseninde Türkiye tartışmaları yer alıyor. Son cilt ise tarihçilere bırakıldı.

İlk sayımız, Batı’nın ideoloji yolculuğunda geldiği noktayı özetliyor, yani filmimiz sondan başlıyor. Yine de keskin sınıflandırmalara gidildiği söylenemez. Örneğin, ideolojileri konuşacaksak, onun taşıyıcısı rolündeki entelektüelleri de konuşmalıyız. Entelektüellerimizin bir ideolojisi var mıdır? Dikkat kesileceğimiz buysa, soyut tartışmalar yerine patrimonyalist ve bürokratik yapı, genel bilim anlayışı ya da zihniyet hayatımızın kültürel kodları incelenebilir.  
Yaklaşık bin sayfayı içeren çalışmamızda metinlerin büyük bir kısmı, betimleme tutkusunu aşarak önemli tezlere yöneldi. Yönelinen nokta doğal bir arayışın neticesiydi ve bu arayış gerçeklerden uzak durmuyordu. Burada yazarların kayda değer birikimlerini varsayıyoruz. 

Aşırı romantik tezlerden özellikle kaçınıldı. Öfke veya sevgi seline kapılarak bir dizi ahlâk yasası önerilmedi.
Ezberlenmiş sözleri tekrar etmek yerine ideolojilerin ideolojisini okumayı denemek zahmetli de olsa “dün, bugün, yarın” zaman dilimlerinin geçtiği yerde zihnimizi daha da berrak tutacaktır.

TAKDİM I
Halil İnalcık
Helenizm, Megali İdea ve Türkiye

TAKDİM II
Şerif Mardin
Operasyonel Kodlarda Süreklilik, Kırılma ve Yeniden İnşa:
Dün ve Bugün Türk İslâmî İstisnacılığı

TAKDİM III
M. Şükrü Hanioğlu
II. Meşrutiyet Dönemi ‘Garbcılığı’nın Kavramsallaştırılmasındaki Üç Temel
Sorun Üzerine Not

AVRUPA’YI YENİDEN DÜŞÜNMEK
Halil İnalcık
Tarihte Avrupa Birliği ve Türkiye

Meyda Yeğenoğlu
Avrupa Kimliği’nin İdeolojik Arkaplanı

İSLÂM
Yasin Ceylan
İslâm ve Diğer Her Şey

RÖPORTAJ
Murat Belge İle Dün Bugün Yarın

“DİLDE, FİKİRDE, İŞDE BİRLİK”
Hakan Kırımlı
İsmail Bey Gaspıralı, Türklük ve İslâm

ARKAPLAN
Cevat Özyurt
Milletleşme Sürecinde Ziya Gökalp’in Medeniyet Arayışı

H. Emre Bağce
İbni Haldun’un İdeoloji Kuramı: Karşılaştırmalı Bir Çözümleme

Mustafa Oral
1933 Üniversite Reformu ve Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi

SOL PORTRELER
Gökhan Karsan
Eski Tüfek” Bir Sosyalistte Milliyetçilik Sosyalizm İkilemi:
MDD ve Mihri Belli

Ergün Yıldırım
Bir Sol Milliyetçi İdeoloji Modeli: Kadro Dergisi

OKUMA PARÇASI
Nejdet Gök/Mehmet Kutlu
Hilâl ve Ay-Yıldız Motifi Sembol ve İdeolojik Kullanım

Sefa Kaplan
Barzani Ailesi, Akademik Ahlâk ve Kürt Yahudiler