Mezopotamya yalnızca yazıyı icat etmemiştir. Aynı zamanda bugün bilinen en eski dinin de mayalandığı zemindir.
Din sözcüğü burada en dar anlamıyla anlaşılmalıdır: Her birine özel bir rol ve işlev atfedilen, insanlarla kuralları önceden belirlenmiş ritüellerle bağ kuran, iradeleri bir rahipler sınıfının yorumlamayı bildiği işaretler aracılığıyla tezahür eden tanrılardan oluşan bir Panteon.
Dünyaları insan dünyasının kökeninde yer alan, hiyerarşik yapıları ise yeryüzündeki siyasal ve toplumsal evrenin hiyerarşilerine model oluşturan erişilebilir tanrılar.
Varlıkları hissedilen, etkin ve insanlara ölçülü bir mesafede duran ve bu sayede insanların, yaşam koşullarına göre, içlerinden hangisine (Tanrı ya da Tanrıça) özel bir bağlılık göstereceğini seçme imkânına sahip olduğu tanrılar.
Uygarlıkları daha az gelişmiş komşu ülkelerin dinlerinin, esinlendiği ya da yeniden işlediği ritüelleri, anlatıları (Tufan anlatısı) ve hatta destanları (Yaratılış Destanı ya da Çalışmanın Doğuşu Destanı) icat eden bir din.
Gerçek bir din: Kuşkusuz, dünyamızı biçimlendiren şeyin, yani tektanrıcılığın üzerinde yükseldiği zemin olmuş, güçlü biçimde yapılandırılmış ilk inanç sistemi.
Bottéro’nun çalışmaları, Mezopotamya dinini
“ilkel” ya da “arkaik” bir inanç sistemi olarak değerlendiren yaklaşımlara
karşı eleştirel bir perspektif sunmuştur. Ona göre Mezopotamya tanrıları,
ritüelleri ve mitleri, bu toplumların siyasal, toplumsal ve zihinsel
yapılarının ayrılmaz bir parçasıdır. Bu yaklaşım, hem insanlık düşünce tarihine
hem de tek tanrılı dinlerin oluşum sürecine dair yeni yorumların önünü
açmıştır.
- Yazar: Jean Bottéro
- Kitabın Başlığı: En Eski Din: Mezopotamya'da
- Fransızca Metin: La plus vieille religion. En Mésopotamie
- Çeviren: Erkan Ataçay [Fransızca]
- Yayına Hazırlayanlar: Taşkın Takış, Ufuk Coşkun
- Kapak Tasarımı: Mr. Z & Z
- Dizi Bilgisi: Doğu Batı Yayınları - 478; Tarih Dizisi - 72
- Basım Bilgileri: 1. Basım: Şubat 2026
- Sayfa Sayısı: 352
- ISBN: 978-625-6194-52-6
- Boyutları: 13,5 x 21
- Kapak Resmi: Baş Tanrı Enlil’in tapınağından Kader Tableti’ni çalmış olan Anzû ve elindeki yıldırımlarla onu takip eden Tarım, Şifa ve Savaş Tanrısı Ninurta. (Austen Henry Layard’ın Ninova Kalıntıları kitabından, Çizim: Ludwig Gruner, 1853)
En Eski Din: Mezopotamya’da
Transkripsiyon ve Diğer Yazım Kuralları
Din ve Dinler
Mezopotamya ve Tarihi
Tarih Öncesi
Tarih
Tarih
Diyagramı
Kaynaklar ve Onlardan Beklenebilecekler
Din Duygusu
Tanıklıklar
Saygı
Henoteizm?
Dinsel Tasavvurlar
Tanrılar
Tanrı Kalabalığı
Kalabalıktan Sisteme
Henoteist Eğilimler
Tanrısalın Mitolojisi
“Tanrısallık”, “Tanrısal Doğa” Kavramı
Tanrıların Tasviri
Tanrıların Davranışları
Daha Yüce İmgeler
Tanrıların Kökeni
Dünyanın Mitolojisi
Kozmoloji
Kozmogoni
Dünyanın Yönetimi
Dünyanın Sonu
İnsanın Mitolojisi
Evrenselcilik
Antropogoni ve İnsanların Varoluş Nedeni
İnsanların Tanrılar Tarafından Yönetilmesi
Ölüm ve Öte Dünya
Hazcılık
Dinsel Davranış
Tanrı Merkezli Kült
Tapınaklar
Kült Görevlileri
Tanrıların Bakımı
Tanrılara Günlük Yaşamlarında Sunulan
Hizmet
Tanrıların “Dünyevi” Yaşamı
Dua
Litürji
Hiyerogami
Yeni Yılın Kutlanması
Dindarlık
“Sakramental” Kült
Kehanet
Esinli Kehanet
Çıkarımsal Kehanet
Kâhinler
Kötülük Kovma: Büyü ve Kötülük Kovma
Kötülüğün Büyüyle (magique)
Açıklanması
Kötülüğün Kötülük Kovmayla (exorcistique)
Açıklanması
Kötülüğün Büyüyle Bertaraf Edilmesi
Kötülüğün Kötülük Kovma Yoluyla
Bertaraf Edilmesi
Kötülük Kovucu
Etkisi ve İzleri
Etkisi
İzleri
Kültürümüzün Tüm Ögeleri Gibi...
Ekler
Kaynakça
Dizin
Jean Bottéro
Fransız tarihçi,
Asurolog ve dinler tarihçisi olarak özellikle Eski Mezopotamya uygarlığı, dinî düşüncesi ve
mitolojisi üzerine yaptığı çalışmalarla tanınır. 30 Ağustos
1914’te Fransa’nın Vallauris
komününde doğmuştur. Kariyerine 1932 yılında bir
Dominiken rahibi olarak başlayan
Bottéro, bu dönemde aldığı yoğun teolojik ve filolojik eğitim sırasında İncil
metinlerinin tarihsel ve dilsel çözümlemesine yönelmiş; bu ilgi onu giderek Mezopotamya tarihi, dilleri
ve dinleri üzerine akademik çalışmalara sevk
etmiştir. 1947 yılında Centre National de la Recherche Scientifique (CNRS) bünyesine katılan Bottéro, Tekvin Kitabı’na tarihsel gerçeklik atfetmeyi reddetmesi
nedeniyle kilise ile yaşadığı uyuşmazlık sonucunda 1950 yılında din
adamlığı görevi resmen sonlandırılmıştır. Bu
süreçte Paris’teki bir Dominiken manastırına yerleşmiş; burada Akadca çalışmalarına yoğunlaşmış ve René Labat ile birlikte Hammurabi Kanunları’nı Fransızcaya çevirmiştir.
1947-1958 yılları arasında CNRS
bünyesinde araştırmacı olarak
görev yapmış; bu süre
zarfında Orta Doğu’da
arkeolojik kazılara katılmıştır. 1958’den itibaren Paris’te École Pratique des
Hautes Études’te Asuroloji alanında öğretim üyesi olmuş ve uzun yıllar burada
araştırma
direktörlüğü yapmıştır. Jean Bottéro,
15 Aralık 2007’de aramızdan ayrılmıştır. Eserlerinden bazıları: Mésopotamie:
l’écriture, la raison et les dieux (1987) (Mezopotamya/Yazı Akıl ve Tanrılar, Dost Kitabevi); Initiation à l’Orient
ancien: de Sumer à la Bible (1992) (Eski Yakındoğu, Dost
Kitabevi); Naissance de Dieu: La Bible et l’historien (1986) (Tarihte
Tanrı Fikrinin Doğuşu, Kırmızı Yayınları); Babylone:
à l’aube de notre culture (1994) (Kültürümüzün Şafağı Babil, Yapı Kredi Yayınları), La plus vieille cuisine du monde (2002)
(Dünyanın En Eski Mutfağı, Yapı Kredi Yayınları); L’Épopée de Gilgamesh: le grand homme qui ne
voulait pas mourir (1992) (Gılgamış Destanı/Ölmek İstemeyen Büyük İnsan, Yapı Kredi Yayınları), La religion babylonienne (1952), Mythes
et rites de Babylone (1985), Babylone et la Bible (1994).
Erkan Ataçay
1976 doğumlu. 2001 yılında
Hacettepe Üniversitesi Fransız Dili ve
Edebiyatı Bölümünden mezun oldu. 2002 yılından beri
Ankara’da bir kamu kurumunda çalışıyor. 1999 yılından beri
Fransızcadan çeviri yapıyor. Çevirilerinden bazıları: Auguste
Comte, Pozitif Felsefe Kursları (Sosyal Yayınevi, 2001); Marc Augé, Paganizmin Dehası (Dost Yayınevi, 2010); Jean Claude Bologne, Gönül
Çelmenin Tarihi (Dost Yayınevi, 2011);
Georges Vigarello, Güzelliğin Tarihi (Dost Yayınevi, 2013);
Auguste Comte, Pozitif Felsefe Dersleri ve Pozitif Anlayış Üzerine Konuşma (Bilgesu
Yayınevi, 2015); Voltaire, Hoşgörü Üzerine İnceleme (Bilgesu
Yayınevi, 2017); Descartes, Yöntem Üzerine
Konuşma (Bilgesu Yayınevi, 2018); Gustave Le Bon, Kitleler
Psikolojisi (Bilgesu Yayınevi, 2019);
Volker Ziegler, Didier Laroch…, Le Corbusier Türkiye’de –İzmir Nazım Planı 1939-1949 (Kırmızı Kedi Yayınevi, 2020);
Pertev Naili Boratav, Sözlü Edebiyat Gözlemleri (Bilgesu Yayınevi, 2018); Ségolène Débarre & Gaye
Petek, Fransa’da Türklerin Tarihi (Doğu Batı Yayınları, 2022);
Jean-Paul Roux, İran ve İranlıların Tarihi (Doğu Batı Yayınları, 2025),
Louis Althusser, Kara İnekler (Sel
Yayıncılık, 2025); Tzvetan Todorov, Biz ve
Ötekiler, (Doğu Batı Yayınları, Basım aşamasında).
