İkarus'un Düşüşü

"Biri ölüyor diye saban durmaz” der bir Flaman atasözü. Ressam Pieter Brueghel’in yaşadığı çağda, insanın insana acımasızlığını ve çevresinde olup bitenlere karşı duyarsızlığını dile getiren ünlü deyişlerden biridir bu.

Brueghel’in “İkarus'un Düşüşü Sırasında Bir Manzara” tablosunda bu ünlü sözün bir yansımasını görürüz.

“İkarus’un Düşüşü” tablosunun merkezinde saban süren bir köylü vardır. Denize düşmüş İkarus’u ilk bakışta fark etmeyiz bile... Sarı, yeşil ve kahverengi tonlarının hâkim olduğu resimde, köylünün giydiği kırmızı gömlek dikkat çeker. Onun arkasında bir çoban, resmin sağ alt köşesinde ise bir balıkçı vardır. Manzara, körfezin büyük bir güneş diskiyle kaynaştığı ufka doğru açılır. Denizde yol alan gemiler, 16. yüzyıldaki gemilere oldukça yakın çizilmiştir. Sağ üst köşede beyaz kayalardan oluşan dağlar vardır. Çiftçinin sol üst tarafında, muhtemelen İkarus'un kaçtığı labirenti temsil eden, üzerine kale inşa edilmiş bir ada; onun ilerisinde ise bir liman şehri görülmektedir. Sol alt köşede, bir kılıç ve para çantası vardır. Bunların hemen sağ tarafında ise bir tahıl çuvalı bulunur. Atın arkasındaki çalılıkta, yaşlı bir adamın kısmen gizlenmiş cesedi vardır; ancak çiftçi bunun farkında değildir.

Brueghel bu tabloda Yunan mitolojisindeki ünlü İkarus efsanesini bütünüyle kendi çağına taşır ve efsaneyi başka bir açıdan yorumlar. Yunan mitolojisinde İkarus babasıyla tutsak oldukları Girit'teki labirentten kaçabilmek için kanatlar takmışlardır kendilerine. Balmumuyla tutturulmuş tüylerden oluşan bu kanatlar, İkarus'un güneşe fazla yaklaşmasıyla parçalanır ve İkarus denize düşerek ölür. Brueghel’in resminde ise deniz kenarındaki balıkçının, ortadaki çobanın ve tarlasındaki çiftçinin ortak özelliği, İkarus’un düşüşüne hiç ilgi göstermemeleridir. Resimde İkarus'un ikincil bir figür olarak yer alması dikkat çekicidir. İkarus resmin sağ alt köşesinde suya çakılırken çizilmiştir ve çırpınan bacaklarıyla neredeyse gülünç bir figür oluşturur. Hattâ üzerinde, havada uçuşan birkaç tüy bile görülür. Çevredeki herkes kendi işiyle meşguldür. Talihsiz İkarus’un düşüşü kimsenin umurunda değildir ve onun ölümü resimde yalnızca bir detay olarak kalır.

Tablo için getirilen bir başka yorum ise, büyüklü küçüklü bütün olayların herkes için görece bir anlam taşıdığı yönündedir. Bir başka yorum da mitolojilerde geçen hikâyelerin günlük işlere fazlasıyla dalmış insanları pek de ilgilendirmediğidir. Ayrıntılara düşkün olan Brueghel’in bu tablosu için daha birçok konu tartışılabilir.

Şair W. H. Auden bir şiirinde Brueghel’in bu ünlü tablosu için şu dizeleri kaleme alır:

"Mesela Brueghel’in İkarus’unda:
her şey nasıl da Gönlü rahat sırt çevirir felakete; rençber
Duymuştur suya düşme sesini, umursanmayan çığlığı elbette duymuştur,
Ama dikkate değer bir bozgun değildir onca.”

Tablo, 1558’de çizilmiştir, Brüksel’deki Belçika Kraliyet Güzel Sanatlar Müzesi‘nde sergilenmektedir.