Roma Hukukunun Temelleri

Çevirmenin Önsözü

Önsöz

I. KISIM:
ROMA HUKUKUNUN TARİHSEL GELİŞİMİ

I. Dönem: İlk Zamanlardan On İki Levha Kanunlarının Kitaplaştırılmasına Roma Hukukunun Çerçevesi

I. Erken Dönem Roma Toplumunun Örgütlenmesi

II. Antik Ius Civile’nin Başlangıcı

III. On İki Levha Kanunlarının Karakteri

II. Dönem: On İki Levha Kanunları’nın Kitaplaşmasından İmparatorluğun Kuruluşuna

IV. Roma Devletinin Genişlemesi ve Hukuki İmtiyazların Yayılması

V. Roma Preatoru ve Eski Ius Gentium

VI. Roma Hukukunun Cumhuriyet Dönemindeki Gelişimi

III. Dönem: İmparatorluğun Kuruluşundan Diocletianus’un İktidarına

VII. İmparatorluk Sisteminin Kuruluşu

VIII. Erken İmparatorlukta Yasama Kaynakları

IX. Stoa Felsefesi ve Daha Sonraki Ius Gentium

X. Hukukçuların Roma Hukuku Üzerindeki Etkisi

IV. Dönem: Diocletianus’un Tahta Çıkışından Iustinanus’un Hukuku Nihai Olarak Bir Araya Getirip Düzenlemesine

XI. İmparatorluk Sisteminin Yeniden Düzenlenmesi

XII. Hıristiyanlığın İmparatorluk ve Yasamayla İlişkisi

XIII. Roma Hukukunun Nihai Kitaplaşması

V. Dönem: Iustinianus Kitaplaştırmasından Günümüze

XIV. Ortaçağ’da Roma Hukuku

XV. 12. Yüzyıldan İtibaren Roma Hukuku Çalışmalarının Dirilişi

XVI. Modern Hukukta Roma Unsurları

II. KISIM:
ROMA HUKUKUNUN TEMEL İLKELERİ

XVII. Hukukun Temel Kavramları ve Dalları

I. Kitap: Kişiler Hukuku – Ius Personarum

XVIII. Özgürlük Bakımından Değerlendirilen Kişiler

XIX. Aile İlişkilerine Göre Değerlendirilen Kişiler

XX. Vasilik Açısından Değerlendirilen Kişiler

XXI. Tüzel Kişilikler ve İştirakler

II. Kitap: Eşya Hukuku – Ius Rerum

I. Başlık – Mülkiyet ve Zilyetlik Hukuku

XXII. Mülkiyet Nesnesi Olarak Kabul Edilen Eşya

XXIII. Genel Mülkiyet Hakkı – Dominium

XXIV. Mülkiyete İlişkin Tali Haklar – Jura In Re

XXV. Münferit Mallar Üzerinde Mülkiyetin İktisabı

XXVI. Zilyetliğin Miras Yoluyla Elde Edilmesi

II. Başlık – Borçlar Hukuku

XXVII. Borçlar Hukukunun Genel Karakteri

XXVIII. Sözleşmeden Doğan Borçlar

XXIX. Haksız Fiillerden Doğan Borçlar

III. Kitap: Dava Hukuku – Ius Actionum

XXX. Hukuki Çözümlerin Nitelikleri

XXXI. Hukuk Muhakemeleri Usulünün Unsurları

Kaynakça

İsimler Dizini

Latince Terimler Dizini

Önsöz

Bu kitabın temel amacı, Roma hukukunun tarihi ve ilkeleri hakkında temel bilgi almak isteyen öğrenciler ve diğer okuyucu için bir başvuru kitabı görevi görmesidir. Almanya’da “Tarih Okulu”nun kurulmasından ve Sir Henry S. Maine’in hukuk çalışmalarının yönünü belirlemesinden itibaren, liberal hukuk anlayışının bir parçası olarak Roma hukukunun önemi İngiltere’de güçlü bir şekilde vurgulandı ve bir nebze kabul gördü. Modern hukuk sistemlerinin tarihi ve karşılaştırmalı hukuk ilkelerinin, bu en önemli öğrenim dalı hakkında bilgi sahibi olmadan doğru bir şekilde anlaşılamayacağı artık iyi bilinen bir gerçektir. Bu konuyu öğretmedeki on iki yıllık deneyimim, öğrencinin tarihsel ufkunu genişletmede ve hukukun liberal bir bilim olarak önemine dair anlayışını derinleştirmede sağladığı değerli sonuçlara beni ikna etmiştir.

Bu taslağın genel kapsamı, Almancadaki olağan başlık olan ve Roma Hukukunun Tarihi ve Kurumları şeklinde ifade edilenle kısmen benzerlik göstermektedir. Ancak hem tarihsel hem de açıklayıcı kısımdaki düzenlemesi, Alman ders kitabı yazarlarının genellikle takip ettikleri düzenden önemli ölçüde farklıdır. Bu denli saygın yazarlarca onaylanmış bir plandan sapma, bir eseri, yazıldığı kişilerin özel ihtiyaçlarına mümkün olduğunca uyarlama gerekliliğine ek olarak, birkaç açıklama gerektirebilir.

Leibniz’den bu yana Almanya’da Roma hukukunun dışsal ve içsel tarihini birbirinden ayırmak gelenek haline gelmiştir. Bu yöntem, bir yandan hukukun biçimsel kaynakları ile diğer yandan hukukun çeşitli dallarının gelişimi arasındaki ayrımı açıkça ortaya koymuştur. Ancak bu yöntem, hukukun genel gelişimine katkıda bulunan tarihsel etkilerin doğru bir sentezleyici görünümünü vermekte başarısız kalmaktadır. Ben, Puchta’nın benimsediği dönemlere ayırma yöntemine bağlı kaldım, bununla birlikte Roma hukukunun tarihini en eski zamanlardan günümüze kadar birbirine bağlayan sürekliliği vurgulamak üzere beşinci bir dönem daha ekledim. Ayrıca her dönemde Roma toplumunda işleyen organik etkenleri ister sosyal ister siyasi ister felsefi ister dinî olsun, bu etkenlerin geçerli hukuk biçimleri ve fikirleri üzerindeki etkilerini ve hukukun özü üzerinde, özellikle de daha önemli dallarında, gösterdikleri etkileri ortaya koymaya çalıştım. Bu genel gelişim çizgisi, çalışmanın sınırları dâhilinde, belirli örnekler yardımıyla takip edilmektedir. Hukukun kökenine ilişkin tartışmalı konularda genellikle Sir Henry S. Maine’in güvenilir görüşlerini takip ettim.

Roma hukukunun genel ilkelerini açıklarken, üç tasnif yönteminden biri benimsenebilir. İlk olarak, Alman yazarların modern medeni hukuku açıklarken benimsediği olağan düzenlemeyi kabul edebiliriz. Yine, Romalıların benimsemiş olduğunu düşündüğümüz ideal bir düzene göre hukuk ilkelerini yeniden düzenleyebiliriz. Son olarak, Romalıların kendi ders kitabı yazarlarının eserlerinde aşina oldukları genel sınıflandırmaya bağlı kalabiliriz. Şayet bu son yöntemin nadiren izleniyor olması gerçeği söz konusu olmasaydı, Roma hukukunun ruhunun, kendi sistematik incelemelerinde ifade edildiği üzere en iyi şekilde anlaşılabileceğini iddia etmek neredeyse gereksiz görünürdü. Bunun en bilimsel düzenleme olduğunu varsaymaksızın, Roma hukukçularının hukuk sistemini en sadık şekilde temsil eden Gaius ve Iustinianus’un “Institutiones”inin sıralamasını mümkün olduğunca yakından takip ettim. Bununla birlikte, hukukun özel bölümleri “Digesta” ve modern yorumcuların eserleri ışığında açıklanmıştır.

Bu kitabın Roma hukukunun daha ileri düzeyde incelen­mesine de rehberlik edebilmesi amacıyla, her bölümün ardın­dan kısa bir kaynakça sunulmuştur. Bu liste, ele alınan konunun kaynakçası olmaktan ziyade, İngilizce, Fransızca ve Almanca dillerindeki bazı eserlere ve konunun incelenmesine devam edilebilecek bazı orijinal kaynaklara dikkat çekmeyi amaçlamaktadır. Bu kaynakların en önemlileri, kitabın sonunda tek bir listede toplanmıştır.

Bu özetin kapsadığı konunun genişliği, belirli konuların kısa ve çoğu zaman yetersiz bir şekilde ele alınmasının mazur görülmesini gerektirir. Bununla birlikte, özetin amacı, öğrenciye ve genel okuyucuya Roma hukukunun tarihsel ve bilimsel önemine dair açık ve kapsamlı bir fikir sunarak, daha fazla ­çalışma yapılmasına ilgi uyandırmaksa, yerine getirilmiş olacaktır.

ROCHESTER, New York, 
1 Ekim, 1884.

Çevirmenin Önsözü

Medeniyetin olduğu yerde hukuk vardır; hukukun olduğu yerde de çare. Bununla birlikte, hukukun tarihsel bir bağlam ve süreç içinde evrildiğini de inkâr edemeyiz. Hiçbir hukuk hudayinabit değildir. Dolayısıyla, her şeyden önce toplumsal bilimlerde, ki kaçınılmaz şekilde bilgi birikimine ve çeşitli tarihsel verinin muhakemesine dayanmaktadır, ancak bu değişim, dönüşüm ve karşılıklı etkileşim süreçlerinin incelenmesiyle bütüncül bir resim, bir kavramsal ve teorik çerçeve elde edilebilir. Büyük tarihçi Marc Bloch’un ifadesiyle, tarihçi “peri masallarındaki dev gibi olmalıdır; insan etinin kokusunu nerede alsa, avının orada yattığını bilir.” Benzer şekilde, disiplinler arası duvarı yıkarken Lucien Febvre’in söylediği gibi “Tarihçiler, birer coğrafyacı olun. Hukukçu, sosyolog ve psikolog da olun. Gözlerinizi, önünüzdeki fizikî evrenin bilimlerini baş döndürücü bir hızla dönüştüren bu büyük harekete kapatmayın.” Gel gör ki çeviri faaliyetlerinin büsbütün “hamallık” olarak görüldüğü Türkiye akademilerinde, özelde ise hukuk fakültelerinde, hukuk felsefesi ve tarihi üzerine yapılan çeviri çalışmaları halen emekleme durumundadır; Roma hukuku, hukuk tarihi ve felsefesi üzerine klasik eserlerden yapılan çeviri çalışmaları ise 2026 yılı itibarıyla halen bir elin parmaklarını geçmeyecek sayıdadır ve hepsi, şaşılacak şekilde, ancak son birkaç yılın ürünüdür. 60’lı yılların kaynakçasız ve dipnotsuz, salt kişisel ve akademik ikbal için yazılan Roma hukuku kitaplarının ise artık miadı dolmuştur. Bununla birlikte, klasik edebiyat ve eleştiri çalışmalarının neredeyse hiç rağbet görmediği, üstüne üstlük neredeyse hiçbir klasikçi yetiştirmeyen bir çölde bunlar üzücü olsalar da doğal ve artık birkaç hassas ruh dışında kimse tarafından yadsınmıyor. Böyle bir sahada, William C. Morey’in eldeki çalışmasının, bir buçuk asra yaklaşan yaşına rağmen, önce alan içi sonra alan dışı okuyucu, ancak her şeyden önce hukuk tarihi meraklısı için hâlâ son derece faydalı olacağı kanısındayım. Yazarımızın Rochester Üniversitesi’nde önce bir tarih ve siyaset bilimi profesörü olduğu, ancak bundan da önce aslında bir Latince profesörü olduğu gerçeği benim için hayati derecede önemlidir ve eserin derinliğine dair pek çok unsura ışık tutmaktadır. Çünkü ancak bir klasikçi, yani klasiklerin eleştiri tornasından geçmiş bir düşünür, birkaç yüz sayfa içinde Roma hukukunun toplumsal, siyasi ve kavramsal çerçevesini bu denli yoğun bir şekilde kaleme alabilirdi. Çeviride hukuki terim ve kavramların Türkçe karşılıklarını tespit edebilmek için aşağıdaki Roma hukuku sözlüğü çalışmalarını başvurdum; Adolf Berger’in Encyclopedic Dictionary of Roman Law’u; Otto Gradenwitz, Bernhard Kübler, Ernst Theodor Schulze, Rudlof Helm ve diğerlerinin Vocabularium iusprudentiaea romanae’si; Bryan A. Garner’ın editörlüğü yaptığı Black’s Law Dictionary’si; Jonathan Law’un A Dictionary of Law’u; editörlüğünü Daniel Greenberg’ün yaptığı Jowitt’s Dictionary of English Law’u; John Bouvier’nin Bouvier’s Law Dictionary’si; Gérard Cornu’nun Vocabulaire juridique’i; Serge Guinchard ve Thierry Debard’ın Lexique des termes juridiques’i; Remy Cabrillac’ın Dictionnaire du vocabulaire juridique’i; son olarak T. C. Adelet Bakanlığı Hukuk Sözlüğü, Türk Hukuk Lügatı ve Ejder Yılmaz’ın Hukuk Sözlüğü. Bu çalışmaların dışında, konuya doğrudan yahut dolaylı olarak ilişkin birçok başka sözlüğü taradım.

Dr. Onur Özatağ,
Ankara, 2026

William Carey Morey (1843-1925)

23 Mayıs 1843’te Attleboro, Massachusetts’te dünyaya geldi. Eğitimine, 1868’de Rochester Üniversitesi’nden aldığı lisans derecesiyle başladı. Ardından 1868-1869 yılları arasında Rochester Theological Seminary’de eğitimini sürdürdü ve 1871’de Rochester Üniversitesi’nden Artium Magister derecesi aldı. Pek çok onursal ünvana layık görülmüştür; 1881’de Franklin College’dan onursal doktora, 1903’te Denison Üniversitesi’nden ve 1908’de Rochester Üniversitesi’nden onursal hukuk doktoru ünvanları kazandı. Rochester Üniversitesi bünyesinde tarih ve siyaset bilimi kürsülerinin bağımsız birer disiplin olarak yapılandırılmasında öncü bir rol üstlenmiş, kurumun entelektüel vizyonunu kökten dönüştürmüştür. 1869-1870 yılları arasında Rochester Üniversitesi’nde Latince eğitmeni, 1870-1872 yılları arasında Kalamazoo College’da tarih ve İngiliz edebiyatı profesörü olarak görev yapmıştır. 1872-1877 yılları arasında Rochester Üniversitesi’nde Latin dili ve edebiyatı profesörü, 1877-1883 yılları arasında Latince ve tarih profesörü, 1883-1892 yılları arasında tarih ve siyaset bilimi profesörü olarak kariyerini sürdürmüştür. 1892’den 1920’ye kadar aynı üniversitede Watson Profesörü ünvanıyla dersler vermiştir. Hukukun evrimsel ge­lişimini ve kurumların tarihsel dönüşümünü sosyolojik bir süzgeçten geçiren Morey, karşılaştırmalı anayasa hukuku ve antik yönetim biçimleri üzerine verdiği derslerle akademi dünyasında çığır açmıştır. Onun disiplinler arası bu titiz yaklaşımı, klasik Antikçağ’ın mirasını modern siyaset teorileriyle buluşturarak döneminin çok ötesinde sentezler üretmesini sağlamıştır. Roma hukuku üzerine çalışmaları arasında Synopsis of the Study of the Roman Law ve Outlines of Roman Law öne çıkar. Ayrıca Rome and the Provinces ile çeşitli tarih kitapları da literatürde önemli bir yere sahiptir.

Onur Özatağ

1980’de Ankara’da doğdu. İlkokulu İstanbul’da, orta ve liseyi Bornova Suphi Koyuncuoğlu Lisesi’nde okudu. DTCF Arap Dili ve Edebiyatı bölümünden filolog (2006), Orta Çağ Tarihi Anabilim Dalı’ndan uzman derecesi aldı (2008). 2007-2008 yıllarında Cambridge Üniversitesi kütüphanesinde araştırma yaptı. Orta Doğu Teknik Üniversitesi Beşerî Bilimler Fakültesi Tarih Anabilim Dalı’ndan tarih doktoru unvanı aldı (2022). İslam tarihi ve felsefesi üzerine çalışmalarının yanı sıra karşılaştırmalı edebiyat ve dinler tarihi, felsefe ve hukuk tarihi üzerine çalışmaktadır. Doğu Batı Yayınları’ndan çıkan çeviri ve editörlük çalışmaları ise şunlardır: H. A. R. Gibb, Arap Edebiyatı (2017); Vahhabiler I/II: Teori, Doktrin ve Tarih (2022/2026); Arthur J. Arberry, Klasik İran Edebiyatı (2025); Reynold A. Nicholson, Arap Edebiyatı Tarihi (2025).